مقاومت روحانیت در برابر کشف حجاب
مقاومت روحانیت در برابر کشف حجاب اجباری رضاشاه، تنها در حد صدور فتوا و مخالفت نظری متوقف نشد. وقتی حکومت در سال ۱۳۱۴ سیاست خود را با قاطعیت و خشونت به اجرا گذاشت، علما و متدینین ناگزیر صحنه مبارزه را از حجرههای درسی و محافل خصوصی به عرصه عمومی جامعه کشاندند. این مرحله، تبدیل «اعتقاد» به «اقدام» و «سخن» به «حرکت» بود.
مقاومت پیش از هرچیز در سبک زندگی روزمره تجلی یافت. به توصیه روحانیون، بسیاری از خانوادههای مذهبی دختران خود را از مدارس دولتی خارج کردند. اما اوج این رهبری در حرکت اعتراضی آیتالله حاج آقا حسین قمی، مرجع تقلید مشهد، متجلی شد. هنگامی که مذاکرات پشت پرده با حکومت به نتیجه نرسید، ایشان در اقدامی بیسابقه، عازم تهران شدند تا مستقیماً با رضاشاه گفتوگو کنند. این سفر، عملاً به یک راهپیمایی ملی تبدیل شد. در هر منزل و شهری که کاروان ایشان توقف میکرد، مردم به استقبال میآمدند و حمایت خود را اعلام میداشتند. حکومت که از تبدیل این سفر به یک قیام سراسری هراس داشت، در قم مانع از ادامه حرکت ایشان شد و آن مرجع بزرگ را عملاً تحت حبس خانگی قرار داد. همین اقدام، خشم مردم مشهد را که مرجع خود را از دست داده میدیدند، شعلهورتر کرد و زمینهساز فوران اعتراضات مردم شد
ارزش حجاب در بین مردم
در کنار همین وقت جنگی خاموش و مؤثر در سراسر کشور جریان داشت. در شهرهای مذهبی مانند قم، اصفهان و شیراز، مقاومت منفعلانه به یک استراتژی تبدیل شد. زنان بسیاری به کلی از خروج از خانه خودداری کردند. بازارها در سکوت و تعطیلی نیمهباز فرو رفتند. این «عدم همکاری» گسترده، نظم اجتماعی و اقتصادی را در بسیاری از شهرها مختل کرد و به حکومت نشان داد که تغییر سبک زندگی یک ملت با فرمان و زور ممکن نیست. در پشت درهای بسته، مادران به دختران خود ارزش حجاب را نه فقط به عنوان یک تکلیف شرعی، بلکه به مثابه نماد مقاومت در برابر استبداد آموزش میدادند.
این مبارزه تنها محدود به مرزهای ایران نبود. در نجف، مراجع بزرگ تقلید مانند آیتالله سیدابوالحسن اصفهانی و آیتالله میرزای نائینی با ارسال نامهها و تلگرافهای متعدد به دربار ایران، اقدام رضاشاه را مغایر با شریعت اسلام دانسته و حمایت قاطع خود را از علما و مردم ایران اعلام کردند. این پیامها که مخفیانه در ایران تکثیر و توزیع میشد، به مردم اطمینان میداد که تنها نیستند و کل جهان تشیع پشتیبان آنان است. این بعد فراملی، به مبارزه مشروعیت و عمق بیشتری بخشید.
روحانیت شیعه ریشه در عمق جامعه دارد
مبارزه عملی روحانیت با کشف حجاب، نمایشی از به کارگیری تمامی ابزارهای ممکن بود: از دیپلماسی اعتراضی (حرکت آیتالله قمی) تا تبلیغ (خطبههای گوهرشاد)، از مقاومت قهرآمیز (قیام مردم) تا جنگ فرسایشی فرهنگی (مقاومت منفعلانه). این مبارزه چندوجهی نشان داد که روحانیت شیعه ریشه در عمق جامعه دارد و میتواند در بحرانیترین لحظات، مردم را بسیج و هدایت کند. خون ریخته شده در گوهرشاد، اگرچه در کوتاهمدت به سرکوب ظاهری اعتراضات انجامید، اما در درازمدت به اسطورهای مقاومتساز تبدیل شد که آتش مبارزه را تا سقوط رضاشاه و پس از آن زنده نگه داشت. این بخش از تاریخ به روشنی نشان میدهد که وقتی یک حکومت میخواهد با زور در عمیقترین باورهای یک ملت دست ببرد، با مقاومتی ریشهدار و چندلایه روبرو میشود که تنها با سرکوب خونین موقتاً خاموش میشود، اما هرگز از بین نمیرود.
🖋یادداشت اختصاصی// محمدمهدی توکلی